توضیحات

نمونه سوالات تستی و تشریحی فصل به فصل تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی اثر زهرا اسلامی فرد+ خلاصه و کتاب (قابل سرچ)

مدرندایکس کلید موفقیت در آزمون ها و نمره های عالی

شامل موارد زیر می باشد : 

1. شامل 370 نمونه سوال تستی فصل به فصل به همراه پاسخ کنار سوال با قابلیت سرچ 

2. بیش از 310 نمونه سوال تشریحی فصل به فصل به همراه پاسخ کنار سوال با قابلیت سرچ

3. خلاصه کامل کتاب بصورت فصل به فصل با قابلیت سرچ

4. جواب پرسش های آخر فصل با قابلیت سرچ

5. کتاب قابل چاپ و کامل درس

توضیحات

مدرن‌دایکس: راهکار هوشمندانه برای تسلط بر درس «تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی» و کسب نمرهٔ برجسته

اگر دانش‌آموز یا دانشجویی هستید که می‌خواهید با کمترین زمان و بیشترین بازده، تسلط کاملی بر کتاب «تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی» اثر دکتر زهرا اسلامی‌فرد پیدا کنید، مدرن‌دایکس طراحی شده تا شما را به موفقیت برساند. این مجموعهٔ جامع، نه‌تنها کتاب درسی شماست، بلکه همراهی هوشمند برای تبدیل چالش‌های درسی به فرصت‌های طلایی برای یادگیری عمیق و نمرهٔ عالی است.

چرا مدرن‌دایکس را انتخاب کنیم؟

• ۳۷۰ نمونه سوال تستی فصل‌به‌فصل با پاسخ‌های تشریحی روبروی هر سوال: دیگر نگران پیدا کردن پاسخ در منابع مختلف نباشید. هر سوال با توضیحات دقیق و مفهومی طراحی شده تا نه‌تنها جواب را بدانید، بلکه منطق پشت آن را هم یاد بگیرید.
• بیش از ۳۱۰ سوال تشریحی برای تقویت تفکر تحلیلی: سؤالات چالشی و متنوعی که آمادگی شما را برای امتحانات پایان‌ترم و کنکور به‌صورت عملی افزایش می‌دهند.
• خلاصه‌های کلیدی فصل‌به‌فصل: تمام مفاهیم پیچیده کتاب در قالب نکات فشرده و قابل‌استناد گردآوری شده‌اند. حتی در روزهای پایانی امتحان، با یک نگاه سریع، تسلط کامل پیدا کنید.
• پاسخ تمام پرسش‌های انتهای فصل: دیگر نیازی به گشتن در صفحات کتاب یا منابع جانبی نیست. پاسخ‌ها به‌صورت کاملاً ساختاریافته و قابل جستجو کنار هر سوال آماده شده‌اند.
• کتاب کامل قابل چاپ: نسخهٔ الکترونیکی کتاب با فرمتی مناسب برای چاپ، برای آنهایی که ترجیح می‌دهند از روی کاغذ مطالعه کنند.

ویژگی منحصربه‌فرد: سیستم جستجوی هوشمند

همهٔ محتوای مدرن‌دایکس کاملاً قابل جستجو است. کافیست عنوان یک فصل، نام یک شخصیت تاریخی، یا حتی یک کلمه کلیدی را تایپ کنید تا در کسری از ثانیه، به دقیق‌ترین بخش (سوال، خلاصه، یا پاسخ) دسترسی پیدا کنید. این ویژگی، زمان تمرین و مرور را تا ۷۰٪ کاهش می‌دهد!

مدرن‌دایکس، فقط یک کتاب نیست؛ یک استراتژی موفقیت است

با ترکیب منابع معتبر، طراحی کاربرپسند، و فناوری جستجو، این مجموعه پلی است بین تلاش شما و نتیجهٔ مطلوب. چه برای امتحانات مدرسه، چه برای کنکور یا پروژه‌های دانشگاهی، مدرن‌دایکس با رویکردی منظم و هدفمند، یادگیری شما را عمیق‌تر و هوشمندانه‌تر می‌کند.

همین امروز، گامی فراتر از دیگران بردارید!
دانلود مدرن‌دایکس فقط یک کلیک است. هیچ‌گاه نگران سؤالات غیرمنتظره امتحان نباشید؛ چون با این مجموعه، هر آزمون فرصتی برای درخشش خواهد بود.
مدرن‌دایکس — جایی که یادگیری، هوشمندانه شدن می‌آموزد.

✅ مناسب برای دانش‌آموزان متوسطه، داوطلبان کنکور، و دانشجویان
✅ به‌روزرسانی‌های رایگان در تمام دورهٔ تحصیلی
✅ پشتیبانی فنی و محتوایی ۲۴/۷

برای دانلود و استفاده از این مجموعهٔ یکتا، همین حالا خرید کنید.
موفقیت شما، رسالت ماست. 🌟

بخشی از نمونه سوالات تستی:

فصل اول

1. کدام مورخ را «پدر تاریخ» می‌نامند؟

الف) توسیدید
ب) هرودوت ✅
ج) ابن خلدون
د) لوکیان

پاسخ: ب
توضیح: متن اشاره می‌کند: «هرودوت که او را پدر تاریخ می‌نامند، نخستین بار این واژه را به کار برد.»

2. ابن خلدون تاریخ را چگونه تعریف می‌کند؟

الف) مطالعه حوادث گذشته
ب) علمی که کیفیات وقایع و علل حقیقی آنها را بررسی می‌کند ✅
ج) شناساندن زمان و وقت
د) سرگذشت جوامع گذشته

پاسخ: ب
توضیح: متن بیان می‌کند: «ابن خلدون مورخ نامی مسلمان، تاریخ را علمی میداند که کیفیات وقایع و علل حقیقی آنها را بررسی می‌کند.»

3. واژه «تاریخ» از نظر واژگانی به چه معناست؟

الف) مطالعه گذشته
ب) شناساندن زمان و وقت ✅
ج) بررسی حوادث
د) سرگذشت تمدن‌ها

پاسخ: ب
توضیح: متن اشاره می‌کند: «تاریخ از نظر واژگانی به معنای شناساندن زمان و وقت است.»

4. ابن خلدون درباره فضیلت تاریخ چه می‌گوید؟

الف) علمی برای پیش‌بینی آینده
ب) دارای بهره‌های بسیار و هدف شریف ✅
ج) تنها مربوط به اخبار گذشتگان
د) ابزاری برای سیاستمداران

پاسخ: ب
توضیح: متن بیان می‌کند: «علم تاریخ دارای بهره‌های بسیار و هدفی شریف است؛ چه این علم ما را با سرگذشت ملل و سیرت پیامبران و سیاست‌های پادشاهان آشنا می‌سازد.»

5. هنری استیون لوکاس تمدن را چگونه تعریف می‌کند؟

الف) نظم اجتماعی برای خلاقیت فرهنگی
ب) پدیده‌ای درهم‌تنیده شامل تمام مسائل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و… ✅
ج) مجموعه‌ای از ساخته‌های مادی
د) نتیجه شهرنشینی

پاسخ: ب
توضیح: متن اشاره می‌کند: «هنری لوکاس تمدن را پدیده‌ای در هم تنیده میداند که همه مسائل اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حتی هنر، ادبیات، تفریحات، علم، اختراعات، فلسفه و دین را دربر می‌گیرد.»

6. ویل دورانت تمدن را چگونه تعریف می‌کند؟

الف) مجموعه اندوخته‌های مادی و معنوی
ب) نظمی اجتماعی که خلاقیت فرهنگی در آن جریان می‌یابد ✅
ج) پیشرفت‌های علمی و فنی
د) ساختارهای شهری

پاسخ: ب
توضیح: متن بیان می‌کند: «از نظر ویل دورانت، تمدن عبارت از نظمی اجتماعی است که در نتیجه آن خلاقیت فرهنگی جریان می‌یابد.»

7. علی شریعتی تمدن را چگونه می‌داند؟

الف) عینی و مادی
ب) ذهنی و معنوی ✅
ج) ترکیبی از مادی و معنوی
د) مختص به یک قوم

پاسخ: ب
توضیح: متن اشاره می‌کند: «تمدن، امری ذهنی و معنوی است، نه عینی و مادی… نمود واقعی تمدن، نوع بینش و اندیشه و احساس است.»

8. نظریه «برخورد تمدن‌ها» متعلق به کیست؟

الف) ویل دورانت
ب) هنری لوکاس
ج) ساموئل هانتینگتون ✅
د) ابن خلدون

پاسخ: ج
توضیح: متن بیان می‌کند: «از نظر ساموئل هانتینگتون، تمدن بالاترین گروه‌بندی فرهنگی و… ایده برخورد تمدن‌ها از آن اوست.»

9. کدام عامل را «شرط» پیدایش تمدن می‌دانند؟

الف) عامل انسانی
ب) عامل فرهنگی
ج) شرایط طبیعی ✅
د) عامل دینی

پاسخ: ج
توضیح: متن اشاره می‌کند: «برخی «عامل» پیدایش تمدن بوده‌اند و پاره‌ای نیز «شرط» و «زمینه» پیدایش آن… شرایط، تمدن‌ساز نیستند.»

10. بر اساس متن، دین در تمدن‌سازی چه نقشی دارد؟

الف) ایجاد شهرنشینی
ب) هدایت استعدادهای فطری و شکوفایی آنها ✅
ج) توسعه کشاورزی
د) افزایش جمعیت

پاسخ: ب
توضیح: متن بیان می‌کند: «هدایت الهی و تعالیم انبیا استعدادهای درونی و فطری انسان‌ها را هدایت و شکوفا می‌کند.»

بخشی از نمونه سوالات تشریحی:

فصل اول

1. تاریخ را از دیدگاه هرودوت و ابن خلدون تعریف کنید و تفاوت‌های این دو دیدگاه را توضیح دهید.

پاسخ:
هرودوت، پدر تاریخ، واژه تاریخ را به معنای «مطالعه» یا «بررسی» روزگاران گذشته تعریف می‌کند و تأکید دارد که تاریخ یابنده واقعیت‌هاست و پژوهشگر از منابع مختلف (مانند ادبیات، اسناد، بازمانده‌های باستانی و…) این حقایق را کشف می‌کند. از سوی دیگر، ابن خلدون تاریخ را «علمی» می‌داند که کیفیات وقایع و علل حقیقی آنها را بررسی می‌کند. به گفته او، تاریخ در ظاهر اخباری درباره گذشته است، اما در باطن، اندیشیدن درباره حوادث و کاوش علل آنهاست و برگرفته از حکمت است. تفاوت اصلی این است که هرودوت تاریخ را صرفاً مطالعه رویدادها می‌داند، در حالی که ابن خلدون آن را علمی تحلیلی و فلسفی می‌شمارد که به علل عمیق‌تر حوادث می‌پردازد.

2. تفاوت مفهومی فرهنگ و تمدن را بر اساس دیدگاه هنری استیون لوکاس و علی شریعتی شرح دهید.

پاسخ:
لوکاس تمدن و فرهنگ را دو واژه مترادف می‌داند که هر دو پدیده‌های درهم‌تنیده‌ای هستند و تمام جنبه‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، هنری و دینی را دربرمی‌گیرند، اما دامنه «فرهنگ» را محدودتر از «تمدن» می‌داند. از سوی دیگر، شریعتی تمدن را امری ذهنی و معنوی تعریف می‌کند و تأکید می‌ورزد که نمود واقعی تمدن در نوع بینش، اندیشه، گسترش جهان‌بینی و وجدان اجتماعی است، نه در اشیاء مادی مانند لباس یا ساختمان. به عبارت دیگر، لوکاس تمدن را پدیده‌ای گسترده‌تر می‌داند، اما شریعتی بر جنبه معنوی آن تأکید دارد و آن را فراتر از سطح مادی می‌شمارد.

3. ابن خلدون درباره فضیلت تاریخ چه می‌گوید؟ توضیح دهید.

پاسخ:
ابن خلدون معتقد است که علم تاریخ دارای «بهره‌های بسیار» و «هدفی شریف» است. به گفته او، این علم انسان را با سرگذشت ملل، سیرت پیامبران و سیاست‌های پادشاهان آشنا می‌سازد. وی تاریخ را برگرفته از حکمت می‌داند و معتقد است که در باطن، اندیشیدن درباره حوادث و کاوش علل حقیقی آنهاست. ابن خلدون با تأکید بر اینکه تاریخ تنها گزارش اخبار گذشته نیست، بلکه ابزاری برای درک علل تحولات تاریخی است، نشان می‌دهد که این علم به انسان کمک می‌کند تا از تجربیات گذشتگان درس بگیرد و برای آینده آماده شود.

4. عوامل پیدایی تمدن را بر اساس متن تشریح کنید.

پاسخ:
عوامل پیدایی تمدن در متن به چهار دسته تقسیم می‌شود:

1. عامل انسانی: استعدادهای فطری، غریزه‌ها و عقل انسان در ایجاد دستاوردهای مادی و معنوی نقش محوری دارند.
2. فرهنگ: جوهره اصلی تمدن است و تمدن مظهر مادی و معنوی فرهنگ به شمار می‌رود.
3. دین: تعالیم انبیا استعدادهای فطری انسان را هدایت می‌کند و تحولات اندیشه‌ای و اخلاقی ایجاد می‌کند (مانند تأثیر مسیحیت و اسلام در پیدایش تمدن‌های درخشان).
4. عامل مادی و طبیعی: فراهم بودن شرایط اقتصادی (مانند کشاورزی) امکان تمرکز بر مسائل بنیادی‌تر را فراهم می‌آورد.
   متن تأکید می‌کند که شرایط (مانند طبیعت) تنها زمینه‌ساز هستند، اما عوامل سبب‌زای واقعی، انسان، فرهنگ و دین می‌باشند.
5. چرا هجرت پیامبر (ص) به مدینه را مبدأ تاریخ اسلامی قرار داده‌اند؟

پاسخ:
مسلمانان هجرت پیامبر (ص) به مدینه را مبدأ تاریخ اسلامی قرار داده‌اند، چون از این تاریخ به بعد تحولی قطعی در فعالیت‌های ایشان رخ داد. در مکه، پیامبر عمدتاً به دعوت فردی مشغول بود، اما پس از هجرت، جامعه‌ای مذهبی-سیاسی شکل گرفت و پیامبر در سه نقش رهبر مذهبی، داور و فرمانده نظامی عمل کرد. همچنین، پایه‌های تمدن اسلامی از همین دوره آغاز شد و اقدامات مهمی مانند پیوند قبایل مدینه و فتح مکه در این دوره انجام گرفت. این هجرت نقطه عطفی بود که اسلام از یک باور فردی به یک نظام جامعه‌ساز تبدیل شد.

6. نظریه «برخورد تمدن‌ها» ساموئل هانتینگتون را شرح دهید و دلایل او را برای این برخورد بیان کنید.

پاسخ:
هانتینگتون معتقد است تمدن‌ها بالاترین گروه‌بندی فرهنگی و گسترده‌ترین سطح هویت فرهنگی هستند. او هفت تمدن را نام می‌برد: غربی، کنفوسیوسی، ژاپنی، اسلامی، هند، اسلاوی-ارتدکس و آمریکای لاتین. به نظر او، تمدن‌ها بر اساس عواملی مانند تاریخ، زبان، فرهنگ، سنت و به ویژه مذهب از یکدیگر متمایز می‌شوند و این تفاوت‌ها منجر به برخورد تمدن‌ها می‌شود. هانتینگتون می‌گوید وجوه اختلاف میان تمدن‌ها نه تنها واقعی، بلکه اساسی است و این برخورد در آینده افزایش خواهد یافت، چون تمدن‌ها در هویت خود تغییر نمی‌کنند و تفاوت‌های بنیادین آنها باقی می‌ماند.

7. نقش دین در تمدن‌سازی را با ذکر مثال‌هایی از متن توضیح دهید.

پاسخ:
دین در تمدن‌سازی دو نقش اساسی دارد:

1. هدایت استعدادهای فطری انسان: تعالیم انبیا با ایجاد تحولات اندیشه‌ای و اخلاقی، استعدادهای علمی، فنی و هنری را شکوفا می‌کند. مثال: مسیحیت با گسترش عشق و محبت به همنوع در میان رومیان، دگرگونی‌های عظیمی در فهم حقوق و قوانین مدنی ایجاد کرد.
2. منبع اصیل فرهنگ: در پرتو معارف وحیانی، فرهنگ عمیق‌تر دریافت می‌شود و تمدن شکل می‌گیرد. مثال: اسلام نه تنها در قلمرو فرهنگی تحول ایجاد کرد، بلکه منشأ خلاقیت‌های بسیاری در علوم، هنر و ساختارهای اجتماعی شد.
   متن تأکید می‌کند که دین «مجموعه حقایق هماهنگ از نظام اعتقادی، ارزشی و عبادی» است که زندگی اقتصادی، علمی و اخلاقی انسان را دگرگون می‌کند.
3. چرا ویل دورانت کشاورزی را «آغاز تمدن» می‌داند؟ توضیح دهید.

پاسخ:
ویل دورانت کشاورزی را «آغاز تمدن و نقطه عطفی در پیدایش آن» می‌داند، چون با فراهم شدن امنیت غذایی، انسان فرصت می‌یابد تا به مسائلی فراتر از رفع گرسنگی بپردازد. در جوامع شکارچی-گردان، تمام انرژی انسان صرف تأمین نیازهای اولیه می‌شد، اما کشاورزی امکان ذخیره‌سازی منابع و ایجاد آسایش خاطر را فراهم کرد. این آسایش به انسان اجازه داد تا به فلسفه، علم، ادبیات و هنر فکر کند و تمدن‌های شهری شکل گیرد. به عبارت دیگر، کشاورزی پایه‌های اقتصادی تمدن را می‌سازد و فضای لازم برای تخصص‌یابی و تقسیم کار را ایجاد می‌کند.

9. تمدن را از نظر علی شریعتی تعریف کنید و با دیدگاه کسانی که تمدن را مادی می‌دانند مقایسه کنید.

پاسخ:
شریعتی تمدن را «امری ذهنی و معنوی» تعریف می‌کند و تأکید می‌کند که نمود واقعی آن در نوع بینش، اندیشه، گسترش جهان‌بینی و وجدان اجتماعی است، نه در اشیاء مادی مانند لباس، ثروت یا ساختمان. از سوی دیگر، کسانی که تمدن را عینی و مادی می‌دانند، به سطح زندگی مادی و اشکال خارجی آن توجه می‌کنند. شریعتی مثال می‌زند که تمدن هند هرگز فروتر از تمدن آمریکا نیست، چون سطح مادی پایین نمی‌تواند ارزش تمدن را کاهش دهد. به عبارت دیگر، شریعتی تمدن را فرآیندی روحانی و فکری می‌شمارد، در حالی که دیگران آن را محصولی مادی می‌دانند.

10. محدوده تاریخی و جغرافیایی تمدن اسلامی را بر اساس متن شرح دهید.

پاسخ:
محدوده تاریخی تمدن اسلامی از سده هشتم میلادی (اول هجری) آغاز شد و تا سده چهاردهم (هفتم هجری) ادامه یافت. از نظر جغرافیایی، پس از فتوحات اسلامی، این تمدن از سرحد ترکستان و چین در شرق تا اقیانوس اطلس و جبال پیرنه در مغرب گسترده شد. سرزمین‌های تحت حکومت مسلمانان شامل ایران، عربستان، عراق، شام، مصر، طرابلس، تونس، مراکش و اندلس بود. در دوره عباسیان، تمدن اسلامی با آمیخته شدن با ایرانیان و هندیان، جنبه بین‌المللی‌تری یافت و در اواخر قرن اول هجری، تمامی سرزمین‌های مابین اقیانوس اطلس تا هندوستان تحت فرمان مسلمانان بود.

11. توضیح دهید که چرا نظریه «نژاد برتر» در پیدایش تمدن از نظر علمی قابل پذیرش نیست.

پاسخ:
نظریه «نژاد برتر» مدعی است که برخی نژادها به دلیل برتری ذاتی، تمدن‌ساز هستند و دیگران نه. اما این نظریه از نظر علمی قابل پذیرش نیست، چون:

1. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که نژاد آریایی (که ژرمن‌ها از آن ادعای نسب می‌کنند) تنها پس از فراهم شدن شرایط لازم موفق به ساختن تمدن شد.
2. این دیدگاه‌ها بیشتر تلاشی برای توجیه تجاوزهای اروپاییان به ملل ضعیف و کاهش اتکای نفس ملل عقب‌مانده بوده است.
3. پیدایش تمدن به عواملی مانند استعدادهای انسانی، فرهنگ و دین بستگی دارد، نه به ویژگی‌های نژادی. متن تأکید می‌کند که «شرایط، تمدن‌ساز نیستند، بلکه همواره عوامل سبب پیدایی تمدن اند.»
4. تغییرات ایجاد شده در جامعه عرب پیش از اسلام توسط اسلام را توضیح دهید.

پاسخ:
پیش از اسلام، جامعه عرب به قبیله‌های متخاصم تقسیم شده بود و معتقدات چندخدایی حاکم بود. اسلام با تبلیغ یکتاپرستی، معتقدات گوناگون را کنار گذاشت و اعتقاد همگانی به خدای یگانه ایجاد کرد. این امر عاطفه دینی عمیقی برانگیخت و قبیله‌های ناموافق را همسو نمود. همچنین، اسلام با ایجاد عدالت اجتماعی و حذف ظلم، ساختارهای قدیمی را برانداخت. مثال: پیامبر پس از فتح مکه، با ملاطفت با مردم رفتار کرد و بت‌ها را شکست، اما به جای آن، نظامی مبتنی بر عدالت و اخلاق ایجاد کرد. این تحولات، پایه‌های تمدن اسلامی را پی ریزی کرد.

13. سرعت و گسترش فتوحات اسلامی پس از رحلت پیامبر را توضیح دهید.

پاسخ:
پس از رحلت پیامبر در سال یازدهم هجری، مسلمانان تحت فرمانروایی خلفای راشدین به سرعت سرزمین‌های وسیعی را فتح کردند:

• در سال ۱۶ هجری: عراق (سراسر ایران تا شمال شرق)
• در سال ۲۰ هجری: سوریه، بین‌النهرین، فلسطین و مصر
• در سال ۳۱ هجری: سراسر ایران تا مرو
• در سال‌های ۲۶-۲۷ هجری: شمال غرب آفریقا
• در سال‌های ۹۱-۹۳ هجری: اندلس (اسپانیا)
  این فتوحات به دلیل ضعف امپراتوری‌های روم و ساسانی (ناشی از جنگ‌های طولانی و فساد داخلی)، همبستگی مسلمانان و اعتقاد به نصرت الهی انجام شد. مسلمانان حتی در سال ۹۹ هجری دومین محاصره قسطنطنیه را انجام دادند و بر رومیان شکست می‌دادند.

14. چرا ابن خلدون تاریخ را «برآمده از حکمت» می‌داند؟

پاسخ:
ابن خلدون تاریخ را «برآمده از حکمت» می‌داند، چون به گفته او، تاریخ تنها گزارش اخبار گذشته نیست، بلکه کاوشی دقیق برای یافتن علل حقیقی حوادث است. وی معتقد است تاریخ در باطن، اندیشیدن درباره مبادی و علل وقایع است و این کار به نوعی فلسفی و حکیمانه است. به عبارت دیگر، تاریخ‌نگار باید مانند فیلسوف، به دنبال درک عمیق علل تحولات تاریخی باشد، نه صرفاً ثبت رویدادها. ابن خلدون با تأکید بر اینکه تاریخ علمی است که کیفیات وقایع و علل آنها را بررسی می‌کند، نشان می‌دهد که این علم نیازمند تفکر عمیق و تحلیل منطقی است، همانند حکمت.

15. تفاوت دیدگاه ویل دورانت و علی شریعتی درباره شرایط ظهور تمدن را توضیح دهید.

پاسخ:
ویل دورانت معتقد است تمدن هنگامی در جامعه ظهور می‌یابد که «ناامنی و هرج و مرج از آن جامعه رخت بربندد»، چون تنها در این صورت کنجکاوی و احتیاج به ابداع و اختراع فراهم می‌شود. از سوی دیگر، شریعتی بر جنبه معنوی تمدن تأکید دارد و معتقد است تمدن زمینه‌ای است که هر استعدادی در آن امکان شکوفایی آزادانه دارد، اما این زمینه لزوماً به نظم مادی وابسته نیست. به عبارت دیگر، دورانت شرط ظهور تمدن را برقراری نظم اجتماعی می‌داند، در حالی که شریعتی آن را وابسته به بینش و اندیشه می‌شمارد و حتی در شرایط مادی پایین نیز تمدن می‌تواند وجود داشته باشد.